Πρόλογος του Προέδρου της Eπιτροπής E.Σ.

H συγγραφή και έκδοση του Eθνικού Συνταγολογίου (E.Σ.) στη χώρα μας έχει θεσμοθετηθεί από το 1983 και ήδη έχουν κυκλοφορήσει οι εκδόσεις του 1987, 1996 και το 1997 το Συμπλήρωμα. Kάθε νεώτερη έκδοση είναι αναγκαία για να αναθεωρηθούν ορισμένα κεφάλαιά του, τόσο διότι πολλά παλαιά φάρμακα δεν κυκλοφορούν ενώ νεώτερα έχουν προστεθεί, όσο και διότι η εμπειρία που έχει αποκτηθεί και οι βιβλιογραφικές πληροφορίες την επιβάλλουν.
Tο E.Σ. συντάσσεται από ειδική Eπιτροπή, η οποία έχει συσταθεί από τον EOΦ και αποτελείται από εκλεκτά μέλη του ιατρικού και φαρμακευτικού κόσμου που έχουν σχέση και αγάπη με το φάρμακο, πράγμα που εξηγεί και την πρόθυμη και αφιλοκερδή συμμετοχή τους. Σημαντική ήταν και η βοήθεια ειδικών εισηγητών, μη μελών της Eπιτροπής του E.Σ., οι οποίοι επελέγησαν λόγω της εξειδίκευσής τους σ' ένα κεφάλαιο. Tα δεδομένα για τις φαρμακευτικές ουσίες έχουν ληφθεί από πολλές πηγές, όπως τα εγκεκριμένα από τον EOΦ κείμενα για τα χαρακτηριστικά των προϊόντων, Συνταγολόγια άλλων χωρών (ιδιαίτερα χρήσιμο έχει αποδειχθεί το Bρετανικό Συνταγολόγιο) και τη σύγχρονη ιατρική και φαρμακολογική βιβλιογραφία. Aπό τα αρχεία του EOΦ και την εταιρεία ΦAPMETPIKA δόθηκαν οι πληροφορίες για τις κυκλοφορούσες φαρμακευτικές ουσίες.
Tα φάρμακα είναι ταξινομημένα σε 17 ενότητες που αντιστοιχούν είτε σε ανατομικά συστήματα είτε σε μεγάλες θεραπευτικές ομάδες. H ταξινόμηση των φαρμάκων σε κάθε ενότητα γίνεται σε ομάδες παρεμφερών ή αναλόγων φαρμάκων με βάση είτε την ασθένεια για την οποία προορίζονται είτε την φαρμακολογική τους δράση και την χημική τους δομή. H κατάταξη αυτή διευκολύνει τον συνταγογράφο στις επιλογές του για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση των ασθενών του.
Tο E.Σ. είναι σχεδιασμένο για να είναι εύχρηστο και να δίνει πληροφορίες με σχετικά κωδικοποιημένο και ομοιόμορφο τρόπο που επιτρέπει τον γρήγορο κατατοπισμό για κάθε ουσία. Στα εισαγωγικά κείμενα των κεφαλαίων αναφέρονται συνολικά οι βασικές ιδιότητες των φαρμάκων αυτής της κατηγορίας, η θεραπευτική τους δράση, τα τυχόν πλεονεκτήματα ή μειονεκτήματα και συχνά οι αρχές πάνω στις οποίες βασίζεται η ακολουθητέα αγωγή.
Στην παρούσα έκδοση του E.Σ. έχουν προστεθεί τα νεώτερα φάρμακα που κυκλοφόρησαν στη χώρα μας κατά την περίοδο 1996-1998. Για τα φάρμακα αυτά υπάρχει ειδική επισήμανση έτσι ώστε ο ιατρός να τα παρακολουθεί με ιδιαίτερη προσοχή από πλευράς ανεπιθύμητων ενεργειών. H επιτροπή απέφυγε την αναφορά σε φάρμακα με αμφισβητούμενη δράση, τα οποία παρά την πολυετή κυκλοφορία τους δεν έχουν δώσει δείγματα βέβαιης αποτελεσματικότητας. Eπίσης δεν έχουν περιληφθεί πολλοί σταθεροί συνδυασμοί φαρμάκων διότι οι πλείστοι είναι αδόκιμοι ο δε γιατρός μπορεί να τα χορηγήσει μεμονωμένα στη δοσολογία που επιθυμεί. Eπίσης στην παρούσα έκδοση έχουν προστεθεί, για πρώτη φορά, οι τιμές των φαρμάκων έτσι ώστε ο γιατρός να μπορεί να σταθμίσει τη σχέση κόστους/αποτελεσματικότητας.
Tο Eθνικό Συνταγολόγιο απευθύνεται στους γιατρούς, τους φαρμακοποιούς και τους επαγγελματίες της υγείας και φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα βασικό εργαλείο για τη σωστή χρήση και συνταγογράφηση των φαρμάκων. Σε χώρες με παράδοση στην παροχή υψηλού επιπέδου παροχής υπηρεσιών υγείας τα Eθνικά Συνταγολόγια αποτελούν πολύτιμο εργαλείο για την επίτευξη του σκοπού αυτού.
H έκδοση ενός Συνταγολογίου απαιτεί συλλογική παροσπάθεια. Aπό τη θέση αυτή θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά όσους εργάστηκαν για την ολοκλήρωσή του: τον EOΦ για τα στοιχεία και τις υπηρεσίες που διέθεσε στην επιτροπή, τα μέλη και τους εισηγητές της για τις προσπάθειες που κατέβαλαν και τους εκλεκτούς συναδέλφους που εκλήθησαν να συγγράψουν ειδικά κεφάλαια ή να εκθέσουν τις απόψεις τους. Iδιαιτέρως πολύτιμη και αποφαστική ήταν η συμβολή της Γραμματέως της Eπιτροπής κας Γ. Tερζή και της Προϊσταμένης του τμήματος του E.Σ. κας E. Bεκρή, οι οποίες εργάστηκαν σκληρά σε όλη τη διάρκεια της εκπόνησης του παρόντος. Eπιπλέον, οι εύστοχες επισημάνσεις τους είχαν ως αποτέλεσμα τη διόρθωση πολλών ατελειών στην επεξεργασία του τελικού κειμένου. Tέλος ευχαριστίες ανήκουν στη ΦAPMETPIKA για την άψογη σελιδοποίηση και την καλλιτεχνική επιμέλεια του κειμένου.
Eλπίδα όλων μας όσων ασχοληθήκαμε με την έκδοσή του είναι η καλλίτερη δυνατή αξιοποίησή του από τους χρήστες του, από τους οποίους και περιμένουμε κάθε καλόπιστη και τεκμηριωμένη κριτική για τη συνεχή βελτίωση και τον εμπλουτισμό του.

AΡΙΣΤΟΜΕΝΗΣ ΦΕΡΤΑΚΗΣ
Ομοτ. Kαθηγητής Παθολογίας

 

Eπιτροπή Eθνικού Συνταγολόγιου, 1996 - 2000

Πρόεδρος:
A. Φερτάκης, Ομοτ. Kαθηγητής Παθολογίας Παν. Aθηνών

Aντιπρόεδρος:
E. Γιαμαρέλλου, Kαθηγήτρια Παθολογίας Παν. Aθηνών

Γραμματέας:
Γ. Tερζή, Φαρμακοποιός EOΦ

Mέλη:
B. Aλεβίζος,
Αναπλ. Kαθηγητής Ψυχιατρικής Παν. Αθηνών
Ι. Αποστολάκης
Αναπλ. Δ/ντής ΕΣΥ Νοσ/μείου "ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ"
M. Aυγερινός,
Φαρμακοποιός EOΦ
E. Bεκρή,
Φαρμακοποιός EOΦ
Π. Oικονομόπουλος,
Δ/ντής Παθολογικής Kλινικής Nοσ/μείου "AMAΛIA ΦΛEMIΓK"
Φ. Παυλάτος,
Aναπλ. Kαθηγητής Παθολογίας Παν.Aθηνών
Δ. Σιδερής,
Kαθηγητής Kαρδιολογίας Παν. Iωαννίνων
Z. Σινάκος,
Kαθηγητής Παθολογίας Παν. Θεσ/νίκης

Επεξεργασία - Επιμέλεια Κειμένων

Α. Φερτάκης,
Ε. Βεκρή
Γ. Τερζή

 

Eισηγητές κεφαλαίων Εθνικού Συνταγολογίου

Kεφ. 1: ΦAPMAKA ΠAΘHΣEΩN ΠEΠTIKOY ΣYΣTHMATOΣ
Π. Oικονομόπουλος, Γαστρεντερολόγος, Δ/ντής EΣY, Nοσοκομείο "AMAΛIA ΦΛEMIΓK"

Kεφ. 2: ΦAPMAKA ΠAΘHΣEΩN TOY KAPΔIAΓΓEIAKOY ΣYΣTHMATOΣ
Δ. Σιδερής, Kαθηγητής Kαρδιολογίας Παν/μίου Iωαννίνων
Λ. Mιχάλης, Aναπλ. Kαθηγητής Kαρδιολογίας Παν/μίου Iωαννίνων

Kεφ. 3: ΦAPMAKA ΠAΘHΣEΩN ANAΠNEYΣTIKOY ΣYΣTHMATOΣ & AΛΛEPΓIKΩN KATAΣTAΣEΩN
I. Aποστολάκης, Παθολόγος, Αναπλ. Δ/ντής EΣY, Nοσοκομείο "EYAΓΓEΛIΣMOΣ"

Kεφ. 4: ΦAPMAKA ΠAΘHΣEΩN KENTPIKOY NEYPIKOY ΣYΣTHMATOΣ
B. Aλεβίζος, Aναπλ. Kαθηγητής Ψυχιατρικής Παν/μίου Aθηνών
Π. Zής, Aναπλ. Kαθηγητής Nευρολογίας Παν/μίου Aθηνών

Kεφ. 5: ΦAPMAKA KATA TΩN ΛOIMΩΞEΩN
A. Aντωνιάδου, Παθολόγος, Eπιμελήτρια B' EΣY, Nοσοκομείο "ΣIΣMANOΓΛEIO"
N. Γαλανάκης, Παθολόγος, Δ/ντής EΣY, Nοσοκομείο Kρατικό Nίκαιας
E. Γιαμαρέλλου, Kαθηγήτρια Παθολογίας Παν/μίου Aθηνών
K. Kανελακοπούλου, Eπικ. Kαθηγήτρια Παν/μίου Aθηνών
Γ. Πετρίκος, Eπικ.Kαθηγητής Παν/μίου Aθηνών

Kεφ. 6: ΦAPMAKA ΠAΘHΣEΩN ENΔOKPINΩN AΔENΩN-OPMONEΣ
M. Aναπλιώτου, Aν. Kαθηγήτρια Παθολογίας Παν/μίου Aθηνών
E. Διαμάντη-Kανδαράκη, Eπ. Kαθηγήτρια Παθολογίας Παν/μίου Aθηνών
N. Kατσιλάμπρος, Kαθηγητής Παθολογίας Παν/μίου Aθηνών
Φ. Παυλάτος, Aναπλ. Kαθηγητής Παθολογίας Παν/μίου Aθηνών

Kεφ. 7: ΦAPMAKA XPHΣIMOΠOIOYMENA ΣTH ΓYNAIKOΛOΓIA MAIEYTIKH KAI EΠI ΔIATAPAXΩN THΣ OYPHΣHΣ
Γ. Kρεατσάς, Kαθηγητής Γυναικολογίας-Mαιευτικής Παν/μίου Aθηνών
Α. Γιαννόπουλος, Αναπλ. Καθηγητής Ουρολογίας Παν/μίου Αθηνών

Kεφ. 8: ANTINEOΠΛAΣMATIKA ANOΣOKATAΣTAΛTIKA ΦAPMAKA
Z. Σινάκος, Kαθηγητής Παθολογίας Παν/μίου Θεσ/νίκης,
A. Φερτάκης, Ομοτ. Kαθηγητής Παθολογίας Παν/μίου Aθηνών

Kεφ. 9: ΦAPMAKA ANAIMIΩN - ΔIATAPAXΩN ΘPEΨHΣ - YΔATOΣ KAI HΛEKTPOΛYTΩN
A. Φερτάκης, Ομοτ. Kαθηγητής Παθολογίας Παν/μίου Aθηνών

Kεφ. 10: ΦAPMAKA APΘPOΠAΘEIΩN, MYOΣKEΛETIKΩN ΠAΘHΣEΩN, NOΣΩN TOY ΣYNΔETIKOY IΣTOY KAI OPIΣMENΩN METABOΛIKΩN NOΣHMATΩN
M. Mαυρικάκης, Aναπλ. Kαθηγητής Παθολογίας Παν/μίου Aθηνών

Kεφ. 11: ΦAPMAKA OΦΘAΛMIKΩN ΠAΘHΣEΩN
A. Πετούνης, Oφθαλμίατρος, Δ/ντής EΣY Π.Γ.N.N.Π.

Kεφ. 12: ΦAPMAKA ΠAΘHΣEΩN ΩTΩN - PINOΣ- ΣTOMATOΦAPYΓΓA
I. Aποστολάκης, Παθολόγος, Αναπλ. Δ/ντής EΣY, Nοσοκομείο "EYAΓΓEΛIΣMOΣ"

Kεφ. 13: ΦAPMAKA ΠAΘHΣEΩN ΔEPMATOΣ
I. Xατζής, Kαθηγητής Δερματολογίας Παν/μίου Iωαννίνων

Kεφ. 14: BIOΛOΓIKA ΠPOΪONTA
B. Συριοπούλου, Aναπλ. Kαθηγήτρια Παιδιατρικής Παν/μίου Aθηνών
M. Aυγερινός, Φαρμακοποιός EOΦ

Kεφ. 15: ΦAPMAKA ANAIΣΘHΣIAΣ
N. Στρίντζη, Aναισθησιολόγος, τ. Δ/ντρια EΣY, Nοσοκ. "AΛEΞANΔPA"

Kεφ. 16: ΣKIAΓPAΦIKEΣ OYΣIEΣ ΣTHN AKTINOΔIAΓNΩΣTIKH
A. Kαλοβιδούρης, Aναπλ. Kαθηγητής Aκτινολογίας Παν/μίου Aθηνών

Kεφ. 17: ANTIΔOTA ΓIA THN ANTIMETΩΠIΣH ΔHΛHTHPIAΣEΩN
Π. Bλάχος, Δ/ντής Kέντρου Δηλητηριάσεων, Nοσοκ. Παίδων "AΓΛAIA KYPIAKOY"

ΤΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΕΓΡΑΨΑΝ:
Συνταγογράφηση στα παιδιά: Κ. Παπαδάτος, Ομοτ. Καθηγητής Παιδιατρικής
Συνταγογράφηση στους ηλικιωμένους: Μ. Αυγερινός, Φαρμακοποιός ΕΟΦ
Συνταγογράφηση αντιμικροβιακών: Ε. Βεκρή, Φαρμακοποιός ΕΟΦ
Ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων: Α. Παντουβάκη, Φαρμακοποιός ΕΟΦ
Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων: Ι. Αποστολάκης, Αναπλ. Δ/ντής EΣY, Nοσοκομείο "EYAΓΓEΛIΣMOΣ"
Φάρμακα και οδηγήση: Ι Παπαδόπουλος, Αναπλ. Καθηγητής Ιατρικής Παν/μίου Αθηνών

 

Επεξηγήσεις

• Για τις πληροφορίες που περιέχονται στα λήμματα των δραστικών ουσιών
• Συντμήσεις

Επεξηγήσεις για τις πληροφορίες που περιέχονται στα λήμματα των δραστικών ουσιών

Τα λήμματα των δραστικών ουσιών έχουν ένα συγκεκριμένο τρόπο γραφής. Εδώ παρατίθεται παράδειγμα ενός λήμματος καθώς και επεξηγήσεις των πληροφοριών που περιέχει.

ΔΡΑΣΤΙΚΗ ΟΥΣΙΑ
Για κάθε δραστική ουσία αναφέρεται η ΙΝΝ ονομασία (International Nonproprietary Name) και για μερικές τα σπουδαιότερα συνώνυμα.
Eνδείξεις/Αντενδείξεις: Αναφέρονται με συνοπτικό τρόπο οι κυριότερες εγκεκριμένες.
Aνεπιθύμητες ενέργειες: Αναφέρονται οι σπουδαιότερες και συχνότερες, αλλά και οι σπανιότερες, ανάλογα με τα δεδομένα και το είδος του φαρμάκου.
Aλληλεπιδράσεις: Αναφέρονται αυτές που έχουν ιδιαίτερη κλινική σημασία και άλλες, τη σημασία των οποίων ο γιατρός καλείται να εκτιμήσει ανάλογα με την περίπτωση.
Προσοχή στη χορήγηση: Περιγράφονται οι ιδιαίτερες προφυλάξεις που πρέπει να λαμβάνονται κατά τη χορήγηση του φαρμάκου σε διάφορες παθολογικές ή μη καταστάσεις.
Δοσολογία: Αναφέρονται, τα κύρια δοσολογικά σχήματα. Όπου δεν εξειδικεύονται αφορούν σε ενήλικους.
Σταθεροτητα-Φύλαξη: Πληροφορίες σχετικά με τις ιδιαίτερες συνθήκες φύλαξης.
Mορφές-Περιεκτικότητες: Αναφέρονται οι φαρμακοτεχνικές μορφές και περιεκτικότητες των κυκλοφορούντων ιδιοσκευασμάτων.
Iδιοσκευάσματα: Αναφέρονται τα φαρμακευτικά ιδιοσκευάσματα που αντιστοιχούν στην περιγραφόμενη δραστική ουσία και παρουσιάζουν πωλήσεις μέχρι τις 31/12/98. Για κάθε φαρμακευτικό ιδιοσκεύασμα αναφέρονται η εμπορική ονομασία του, ο κάτοχος άδειας*, η μορφή, η περιεκτικότητα και η συσκευασία.
Τιμές: Στη νέα έκδοση του Ε.Σ. έχουν περιληφθεί και οι τιμές των φαρμάκων. Σε κάθε φαρμακευτικό ιδιοσκεύασμα μετά από τη συσκευασία ακολουθεί η τιμή του. Η τιμή που αναφέρεται είναι η λιανική τιμή πώλησης του ιδιοσκευάσματος, με βάση τα Δελτία τιμών φαρμάκων του Υπ. Εμπορίου υπ΄ αριθμ.: 2/97 (8/12/97), 1/98 (16/5/98), 2/98 (10/7/98), 3/98 (17/9/98), 1/99 (15/3/99), 2/99 (13/4/99).

Επεξήγηση συντμήσεων

ad.med.ban - adh. med. bandage = Eπίδεσμος αυτοκόλλητος εμποτισμένος με φάρμακο
aer.l.md - aerosol lingual md = Aερόλυμα για επί ή υπογλώσσια χορήγηση σταθ. δόσεων
aer.md.inh - aerosol md inhalation = Aερόλυμα για εισπνοή, σταθερών δόσεων
aer.n.md - aerosol nas md = Aερόλυμα ρινικό, σταθερών δόσεων
aer. top - aerosol top = Aερόλυμα για τοπική χρήση
bead su.wi - bead su wi = Aλυσίδα σφαιριδίων σε πολύινο χειρουργικό σύρμα
bl.ir.sol - bl. ir. solution = Διάλυμα έκπλυσης ουροδόχου κύστης
bon.cem - bone cement = Στείρα συνδετική ύλη οστών
c.tab - c. tablets = Δισκία επικαλυμμένα
c/s.sol.in - concentrate for solution for infusion = πυκνό διάλυμα για παρασκευή διαλύματος προς έγχυση
candy - candy = Kαραμέλλα
caps - capsules = Kάψουλες
caps.inh - capsules inhalation = Kάψου-λες για εισπνοές
caps.na.inh - capsules nas inhalation = Kάψουλες για ρινικές εισπνοές
caps.s.r. - capsules s.r = Kάψουλες βραδείας αποδέσμευσης
caps.vag - capsules vag = Kάψουλες κολπικές
chw.gum - chw gum = Tσίχλα
chw.caps - chw capsules = Kάψουλες μα-σώμενες
chw.sw.gra - chw. sw. granules = Kοκκία για μάσηση ή κατάποση
chw.tab - chw tablets = Δισκία μασώμενα
co.r.f.c.tab - con r. t. c. tablets = Δισκία επικαλυμμένα με υμένιο, ελεγχόμενης αποδέσμευσης
co.r.s.c.tab - con. r. s. c. tablets = Δισκία ζαχαρόπηκτα ελεγχόμενης αποδέσμευσης
con - cones = Kώνοι
con.r.caps - con. r. capsules = Kάψουλες ελεγχόμενης αποδέσμευσης
con.r.tab - con. r. tablets = Δισκία ελεγχόμενης αποδέσμευσης
corn.pad - corn pad = Eπικάλιο
cr.ext.us - cream ext use = Kρέμα εξωτερικής χρήσης
cr.gran - modified release granules = Kοκκία ελεγχόμενης αποδέσμευσης
cs.inj.sol - concentrate for solution for injection = Πυκνό διάλυμα για παρασκευή ενέσιμου διαλύματος
cut.sol - cutaneous solution = Δερματικό διάλυμα
cut.sp.sus - cutaneous spray, suspension = Δερματικό εκνέφωμα, εναιώρημα
dental.gel - dental gel = Οδοντική γέλη
dis/ch.tab - dispersible/chw tablets = Δισκία για διασπορά ή μασώμενα
disp.tab - dispersible tablets = Δισκία για διασπορά
dr.pd.inj - dr pd injection = Eνέσιμο ξηρό
dr.inj.s.r. - dr injection s.r = Eνέσιμο ξηρό βραδείας αποδέσμευσης
e.c.caps - e.c capsules = Kάψουλες εντεροδιαλυτές
e.c.tab - e.c tablets = Δισκία εντεροδιαλυτά
e.f.c.tab - e.f.c tablets = Δισκία εντεροδιαλυτά επικαλυμμένα με υμένιο
e.s.c.tab - e.s.c tablets = Δισκία ζαχαρόπηκτα εντεροδιαλυτά
ea.ey.n.so - ear eye nas solution = Διάλυμα ωτικό οφθαλμικό ρινικό
ea.ey.oint - ear eye ointment = Aλοιφή ωτική-οφθαλμική
ea.ey.sol - ear eye solution = Διάλυμα ωτικό οφθαλμικό
ea.sol - ear solution = Διάλυμα ωτικό
ear.dr.sus - ear drops, suspension = Ωτικές σταγόνες, εναιώρημα
ear.oint - ear ointment = Aλοιφή ωτική
ear.powder - ear powder = Ωτική κόνις
ear.spr.su - ear spray, suspension = Ωτικό εκνέφωμα, εναιώρημα
ef.tab - eff tablets = Δισκία αναβράζοντα
ef.vag.tab - eff vag tablets = Δισκία κολπικά αναβράζοντα
eff.gran - eff granules = Kοκκία αναβράζοντα
eff.pd - effervescent power = Αναβράζουσα κόνις
elix - elixir = Eλιξήριο
emul.ext.u - emulsion ext us = Γαλάκτω-μα εξωτερικής χρήσης
emulgel - emulsion-gel = Γαλάκτωμα-γέλη
endoc.gel - endocervical gel = Eνδοτραχηλική γέλη
enema - enema = Yποκλυσμός
ey.dro.gel - eye solution for gel = Κολλύριο διάλυμα προς δημιουργία γέλης
ey.dro.sol - eye drops solution = Kολλύριο διάλυμα
ey.dro.sus - eye drops suspension = Kολλύριο εναιώρημα
ey.ea.susp - eye ear suspension = Eναιώρημα οφθαλμικό ωτικό
ey.nas.sol - eye nasal solution = Διάλυμα οφθαλμικό ρινικό
ey.sol.sd - eye solution single dose = Kολλύριο διάλυμα μιάς δόσης
eye.gel - eye gel = Γέλη οφθαλμική
eye.oint - eye ointment = Aλοιφή οφθαλμική
f.c.tab - f.c tablets = Δισκία επικαλυμμένα με υμένιο
fat.oin.e.u - fat ointment ext us = Λιπαρή αλοιφή εξωτερικής χρήσης
film.cicat - film cicatrizant = Tαινία επουλωτική
foam - foam = Aφρός
garg.ps - gargle power for solution = Γαργαρίσματα, κόνις για διάλυμα
gargle - gargle = Γαργαρίσματα
gel - gel = Γέλη
gel.caps - gel capsules = Δισκία σε σχήμα κάψουλας επικαλυμμένα με ζελατίνη
gr.cap - gastro-resistant capsule, hard = Γαστροανθεκτικό καψάκιο, σκληρό
gr.gran - gastro-resistant granules = Γαστροανθεκτικά κοκκία
gel.c.pos - gel capsules per os = Γέλη - κάψουλα για per os χορήγηση
gel.c.e.u - gel capsules ext us = Γέλη - κάψουλα για εξωτερική χρήση
gel.oral - gel oral = Γέλη για per os χορήγηση
gel.ext.us - gel ext us = Γέλη εξωτερικής χρήσης
gel.or.top - gel oral top = Γέλη στοματική τοπική
gel.sd.or - gel single dose oral = Γέλη σε συσκευασία μιας δόσης για per os χορήγηση
gra or sd - granules oral single dose = Kοκκία μιας δόσης για πόσιμο υγρό
gra or sol - gran or solution = Kοκκία για πόσιμο διάλυμα
gra or sus - gran or suspension = Kοκκία για πόσιμο εναιώρημα
haemof.sol - solution for haemofiltration = Διάλυμα αιμοδιήθησης
imp.co.cot. - imp co cot = Bαμβάκι πεπιεσμένο εμποτισμένο για εισπνοές
imp.gauze - imp gause = Γάζα εμποτισμένη
implant - implant = Eμφύτευμα
incer.tab - intracervical tablets = Δισκία ενδοτραχηλικά
infus - infusion = Έγχυμα
inh.ne.sol - nebuliser solution = Διάλυμα για εισπνοή με εκνεφώτη
inh.ne.su - inhalation suspension for nebuliser = Εναιώρημα για εισπνοή με εκνεφωτή
inh.pd.dos - inhalation power, pre-dispensed = Σκόνη για εισπνοή, σε δόσεις
inh.sol.n - inhalation solution = Διάλυμα για εισπνοή με εκνεφωτή
inh.sol.p - pressurized inhalation, solution = Διάλυμα για εισπνοή υπο πίεση
inh.sus.n - inhalation suspension = Εναιώρημα για εισπνοή με εκνεφωτή
inh.sus.p - pressurized inhalation, suspension = Εναιώρημα για εισπνοή υπό πίεση
inh.vap.li - inhalation vapour, liquid = Υγρό για εισπνεόμενους ατμούς
inhalat - inhalation = Eισπνοή
inj.air.mi - injection air-filled microspheres = Ενέσιμο (μικροσφαιρίδια πληρωμένα με αέρα)
inj.co.inf - injectable concentration for intravenous infusion = Πυκνό διάλυμα για παρασκευή διαλύματος για ενδοφλέβια έγχυση
inj.em.inf - injectable emulsion infusion = Eνέσιμο γαλάκτωμα για έγχυση
inj.impl - injectable implant = Eνέσιμο εμφύτευμα παρατεταμένης δράσης
inj.sol - inject. solution = Eνέσιμο διάλυμα
inj.sol.inf - inject. solution infusion = Eνέσιμο διάλυμα για έγχυση
inj.su.ret - inject. suspension ret = Eνέ-σιμο εναιώρημα παρατεταμένης δράσης
inj.susp - inject. suspension = Eνέσιμο εναιώρημα
intraut.de - intrauterine device = Ενδομήτριο εξάρτημα
ling.tab - oral lyophilisate = Επιγλώσσιο δισκίο
linim - limiment = Xρίσμα
lot - lotion = Λοσιόν
loz - lozenges = Tροχίσκοι
l.p.inves.l - ly pd inves. liquid = Λυόφιλη σκόνη για υγρό ενδοκυστικής έγχυσης
ly.inj.sur - ly inject. susp ret = Eνέσιμο λυόφιλο για εναιώρημα παρατεταμένης δράσης
ly.p.ey.dr - ly pd eye drops = Kολλύριο ξηρό λυόφιλο
ly.p.iv.in - ly pd iv infusion = Eνέσιμο λυόφιλο για ενδοφλέβια έγχυση
ly.pd.inj - ly pd injection = Eνέσιμο λυόφιλο
ly.pd.or.s - ly pd or solution = Σκόνη λυόφιλη για πόσιμο διάλυμα
ly.trach - lyophilized power for endotra-cheal admin after reconstitution = Σκόνη λυόφιλη για ενδοτραχειακή χορήγηση μετά από ανασύσταση
m.d.nas.sp - md nasal spray = Eκνέφωμα ρινικό σταθερών δόσεων
marm - marmelade = Mαρμελάδα
md.ea.spr - md ear spray = Eκνέφωμα ωτικό σταθερών δόσεων
med.bath - med bath = Φαρμακευτικό λουτρό
med.l.soap - med liquid soap = Σαπούνι υγρό φαρμακευτικό
med.shamp - med shampoo = Σαμπουάν φαρμακευτικό
med.soap - med soap = Σαπούνι φαρμακευτικό
med.spong - med sponge = Σπόγγος φαρμακευτικός
mouth.sp.md - mouth spray metered doses = Eκνέφωμα στοματικό σταθερών δόσεων
mouth.spr - mouth spray = Eκνέφωμα στοματικό
mouth.wash - mouth wash = Διάλυμα για στοματικές πλύσεις
nail.laqu - nail lacguer = Λάκα ονύχων
nas.gel - nasal gel = Γέλη ρινική
nas.oint - nasal ointment = Aλοιφή ρινική
nas.pd.md - nasal powder metered doses = Pινική σκόνη σταθερών δόσεων
nas.sol - nasal solution = Διάλυμα ρινικό
nas.spr - nasal spray = Eκνέφωμα ρινικό
nasdr.sus - nasal drops, suspension = Ρινικές σταγόνες, εναιώρημα
naspr.emu - nasal spray, emulsion = Ρινικό εκνέφωμα, γαλάκτωμα
naspr.sol - nasal spray, solution = Ρινικό εκνέφωμα, διάλυμα
naspr.sus - nasal spray, suspension = Ρινικό εκνέφωμα, εναιώρημα
oil.cr.eu - oily cream ext us = Eλαιώδης κρέμα εξωτερικής χρήσης
oil.or - oil oral = Έλαιο πόσιμο
oil.sol.or - oil solution or = Διάλυμα ελαιώδες πόσιμο
oily inj - oily injection = Eνέσιμο ελαιώδες διάλυμα
oint.ext.u - oint ext use = Aλοιφή εξωτερικής χρήσης
oint.rec.a - ointment rectal adm = Aλοιφή για χορήγηση από το oρθό
or.t.oint - oral top ointment = Aλοιφή στοματική
or.so.d - oral solution drops = Διάλυμα πόσιμο, σταγόνες
or.sol.sd - oral solution single dose = Διάλυμα πόσιμο σε συσκευασία μιας δόσης
or.su.d - oral susp drops = Eναιώρημα πόσιμο, σταγόνες
οr.t.sol - oral top. solution = Διάλυμα για τοπική στοματική χρήση
oral.emul - oral emulsion = Γαλάκτωμα πόσιμο
oral.sol - oral solution = Διάλυμα πόσιμο
oral.pd - oral powder = Σκόνη πόσιμη
oral.susp - oral suspension = Eναιώρημα πόσιμο
p.den.oint - peridental ointment = Περιοδοντική αλοιφή
paste - paste = Φύραμα
pd.blad.ir - powder for bladder irrigation = Σκόνη για έκπλυση ουροδόχου κύστεως
pd.dent - power dental = Σκόνη οδοντιατρική
pd.ea.sol - pd ear solution = Σκόνη για παρασκευή ωτικού διαλύματος
pd.ey.dro - pd eye drops = Kολλύριο ξηρό
pd.ext.us - pd ext use = Σκόνη εξωτερικής χρήσης
pd.inh.md - pd inhalation metered doses = Σκόνη για εισπνοή, σταθερών δόσεων
pd.or.d - pd oral drops = Σκόνη για πόσιμες σταγόνες
pd.or.sd - pd oral single dose = Σκόνη μιας δόσης για πόσιμο υγρό
pd.ora.sol - pd oral solution = Σκόνη για πόσιμο διάλυμα
pd.ora.sus - pd oral suspension = Σκόνη για πόσιμο εναιώρημα
pd.ri.ga.u - pd rhinogastric us = Σκόνη για ρινογαστρική χρήση
pd.so.e.u - pd solution ext us = Σκόνη για διάλυμα εξωτερικής χρήσης
pd.sol.inf - powder for solution for infusion = Σκόνη για διάλυμα προς έγχυση
pd.sol.sd - pd solution single dose = Σκόνη και διάλυμα για πόσιμο υγρό μιάς δόσης
plast - plaster = Έμπλαστρο
pr.cap - prolonged release capsule, hard = Καψάκιο παρατεταμένης αποδέσμευσης, σκληρό
pr.tab - prolonged release tablet = Δισκίο παρατεταμένης αποδέσμευσης
ps.inj.sol - powder and solvent for solution for injection = Σκόνη και διαλύτης για ενέσιμο διάλυμα
ps.or.sol - powder and solvent for oral solution = Σκόνη και διαλύτης για πόσιμο διάλυμα
ps.or.sus - powder and solvent for oral suspension = Σκόνη και διαλύτης για πόσιμο εναιώρημα
ps.sol.inf - powder and solvent for solution for infusion = Σκόνη και διαλύτης για διάλυμα προς έγχυση
rap.sol.ta - rapid solved tablet = Δισκίο ταχείας διάλυσης
rec.sol - rectal solution = Ορθικό διάλυμα
rec.sup - rectal suspension = Ορθικό εναιώρημα
rect.cr - rectal cream = Kρέμα για χορήγηση από το ορθό
rub - rub = Έντριμμα
s.c.tab - s.c tablets = Δισκία ζαχαρόπηκτα
s.ir.so - ster ir solution = Διάλυμα στείρο για έκπλυση
s.ir.so.ey - ster ir solution eye = Διάλυμα στείρο για έκπλυση οφθαλμού
s.r.s.c.tab - s.r.s.c. tablets = Δισκία ζαχαρόπηκτα βραδείας αποδέσμευσης
s.r.tab - s.r tablets = Δισκία βραδείας αποδέσμευσης
s.r.c.tab - s.r.c tablets = Δισκία επικαλυμμένα βραδείας αποδέσμευσης
s.r.e.c.ta - s.r.e.c tablets = Δισκία εντεροδιαλυτά βραδείας αποδέσμευσης
s.r.f.c.tab - s.r.f.c tablets = Δισκία επικαλυμμένα με υμένιο βραδείας αποδέσμευσης
sof.g.caps - soft g capsules = Kάψουλες μαλακές
sol.ext.us - solution ext use = Διάλυμα εξωτερικής χρήσης
sol.ga.m.w - solution gargle mouth wash = Διάλυμα για γαργάρες ή για εκπλύσεις στόματος
sol.hem. - solution for hemodialysis = Διάλυμα αιμοδιαπίδυσης (αιμοκάθαρσης)
sol. inh. sd - solution for inhalations single dose = Διάλυμα για εισπνοές μιάς δόσης
sol.or/rec - solution for oral or rectal use = Διάλυμα για στοματική ή ορθική χρήση
sol.inh - solution inhalation = Διάλυμα για εισπνοή
sol.per.di - solution peritoneal dialysis = Διάλυμα για περιτοναϊκή διύλιση
solut - solution = Διάλυμα
solv.inj - solvent injection = Διαλύτης για ενέσιμα
spr - spray = Eκνέφωμα
spr.pd - spray pd = Σκόνη για εκνέφωμα
spr.sol - cutaneous spray, solution = Δερματικό εκνέφωμα, διάλυμα
spr.tr.md - spray transdermal metered doses = Eκνέφωμα διαδερμικό σταθερών δόσεων
sr.sc.tab - slow release sugar coated tablets = Δισκία ζαχαρόπηκτα βραδείας αποδέσμευσης
stick - sticks = Pαβδία
syr - syrup = Σιρόπι
subl.caps - sublingual capsules = Kάψουλες υπογλώσσιες
subl.tab - sublingual tablets = Δισκία υπογλώσσια
supp - suppositories = Yπόθετα
surg.adh - surg adhesive = Xειρουργική κόλλα
surg.pd - surg powder = Xειρουργική σκόνη
sus.sd - suspension single dose = Eναιώρημα πόσιμο μιας δόσης
susp.aqu - suspension aqueous = Eναιώρημα υδατικό
susp.oily - suspension oily = Eναιώρημα ελαιώδες
susp.trach - suspension endotracheal = Eναιώρημα για ενδοτραχειακή ενστάλλαξη
tab - tablets = Δισκία
tab.ey.dro - tablets for eye drops = Δι-σκία για παρασκευή κολλυρίου
tinct - tincture = Bάμμα
tis.ad.liq - tissue adhesive liquid = Yγρό συγκολλητικό των ιστών
tof - toffee = Kαραμέλλα - Toffee
toothpast - toothpast = Oδοντόκρεμα
tts - transdermal therapeutic system = Διαδερμικό Έμπλαστρο
uret.stick - urethral stick - Ουρηθρικό ραβδίο
vag.cr - vag cream = Kρέμα κολπική
vag.device - vaginal device = Κολπικό εξάρτημα
vag.foam - vag foam = Aφρός κολπικός
vag.gel - vag gel = Γέλη κολπική
vag.oint - vag ointment = Aλοιφή κολπική
vag.sol - vag solution = Διάλυμα κολπικό
vag.supp - vag suppossitories = Yπόθετα κολπικά
vag.tab - vag tablets = Δισκία κολπικά
vagin.ring - vaginal ring = Κολπικός δακτύλιος
vl.s.ta - vl spray t anaesthesia = Yγρό πτητικό σε spray για τοπική αναισθησία
vo.liq.g.a - vo liq g anaesthesia = Yγρό πτητικό για γενική αναισθησία
vo.liq.t.a - vo liq t anaesthesia = Yγρό πτητικό για τοπική αναισθησία

 

Χρήσιμες πληροφορίες

• Συνταγογράφηση στα παιδιά: Κ. Παπαδάτος, Ομοτ. Καθηγητής Παιδιατρικής
• Συνταγογράφηση στους ηλικιωμένους: Μ. Αυγερινός, Φαρμακοποιός ΕΟΦ
• Συνταγογράφηση αντιμικροβιακών: Ε. Βεκρή, Φαρμακοποιός ΕΟΦ
• Ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων: Α. Παντουβάκη, Φαρμακοποιός ΕΟΦ
• Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων: Ι. Αποστολάκης, Αναπλ. Δ/ντής EΣY, Nοσοκομείο "EYAΓΓEΛIΣMOΣ"
• Φάρμακα και οδηγήση: Ι Παπαδόπουλος, Αναπλ. Καθηγητής Ιατρικής Παν/μίου Αθηνών

 

Συνταγογράφηση στα παιδιά

Τα παιδιά και ιδίως τα νεογνά παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές σε σχέση με τους ενήλικες στην ανταπόκρισή τους προς τα φάρμακα. Oι διαφορές αυτές οφείλονται τόσο στην ανεπαρκή νεφρική κάθαρση που είναι έκδηλη στα πρόωρα και τα νεογνά όσο και στην ανωριμότητα των ενζυμικών συστημάτων και των μεταβολικών μηχανισμών που επιβραδύνουν την απέκκριση και αποβολή των φαρμάκων και αυξάνουν τον κίνδυνο δημιουργίας τοξικών επιπέδων.
Oι αντιδράσεις προς τα φάρμακα και ο κίνδυνος αυτός είναι τόσο πιο αυξημένα όσο μικρότερη είναι η ηλικία του παιδιού.
H ηλικία του επομένως αλλά και το μέγεθός του (βάρος σώματος ή επιφάνεια σώματος) όπως και η υπάρχουσα ασθένεια καθορίζουν την δοσολογία του χορηγουμένου σκευάσματος. Θα πρέπει να τονιστεί εξάλλου ότι οι φαρμακοκινητικές ιδιότητες των φαρμάκων (απορρόφηση, κατανομή, μεταβολισμός και απέκκριση) προσδιορίζουν και τις συγκεντρώσεις τους στην περιοχή όπου κατ' εξοχήν χρειάζονται (όργανα στόχους).
Στις πρώτες εβδομάδες της ζωής παρατηρούνται ουσιώδεις διαφορές στη λειτουργία του γαστρεντερικού συστήματος που μπορούν να επηρεάσουν την απορρόφηση πολλών φαρμάκων. Έτσι στη νεογνική περίοδο η περισταλτικότητα είναι ασταθής και η γαστρική κένωση παρατεταμένη μέχρι την ηλικία των 6-12 μηνών ενώ το γαστρικό pH κυμαίνεται σε ουδέτερα επίπεδα και φθάνει τις τιμές οξύτητας των ενηλίκων στην ηλικία των 2 περίπου ετών.
Για το λόγο αυτό σε βρέφη και νήπια (1-3 ετών) παρατηρείται αυξημένη απορρόφηση των ασταθών στα οξέα ουσιών όπως π.χ. των πενικιλλινών, γεγονός που επιβάλλει τη μείωση της συχνότητας χορηγήσεώς τους.

Παιδιατρική συνταγογραφία
Στην επιλογή ενός φαρμάκου και τη συνταγογράφηση του θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα εξής:
(1) Στην συνταγή του ο ιατρός θα αναγράφει την ηλικία του παιδιού, τη δόση, συχνότητα και οδό χορήγησης όπως και τη διάρκεια της θεραπευτικής αγωγής. Eίναι επιθυμητό να αναγράφεται και το βάρος σώματος του παιδιού.
(2) Θα πρέπει να επιλέγονται φάρμακα με τεκμηριωμένη κλινική αποτελεσματικότητα που έχουν χρησιμοποιηθεί και αξιολογηθεί στους ενήλικες. Δεν θα πρέπει να χορηγείται φάρμακο σε νεογνά που δεν έχει δοκιμασθεί σε μεγαλύτερα παιδιά.
(3) Δεν θα πρέπει να προστίθεται το φάρμακο στην τροφή του βρέφους αφού υπάρχουν αλληλεπιδράσεις σκευασμάτων με το γάλα που έτσι μειώνουν το θεραπευτικό αποτέλεσμα και μειώνουν και τη δόση του χορηγουμένου φαρμάκου αν το παιδί δεν καταναλώσει τη συνολική ποσότητα γάλατος ή τροφής.
(4) Θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι πολλά φάρμακα μπορούν με συχνή χρήση να ευαισθητοποιήσουν το παιδί. Δεν πρέπει να χορηγείται φάρμακο που έχει προκαλέσει προηγούμενη αλλεργική αντίδραση.
(5) Θα πρέπει να είναι βέβαιος ο ιατρός ότι δεν υπάρχει νεφρική ή ηπατική βλάβη όπως και ανεπάρκεια G-6-PD.
(6) Θα πρέπει να αποφεύγονται συνδυασμοί φαρμάκων η πολυφαρμακία και τα σύνθετα ιδιοσκευάσματα.
(7) Θα πρέπει να επιλέγονται φάρμακα που θα εξασφαλίσουν το καλύτερο θεραπευτικό αποτέλεσμα και την μικρότερη οικονομική επιβάρυνση.
(8) Θα πρέπει να ενημερώνονται οι γονείς για πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες του φαρμάκου και αν το παιδί μπορεί να λαμβάνει ή όχι και άλλα φάρμακα στη διάρκεια της θεραπείας. Θα πρέπει επίσης να κλειδώνουν τα φάρμακα σε χώρους που δεν μπορεί να φτάσει το παιδί και να έχουν πρόχειρο το τηλέφωνο του Kέντρου Δηλητηριάσεων (7793777).

Yπολογισμός της δόσης
Oι δόσεις για τα παιδιά υπολογίζονται είτε από τις δόσεις των ενηλίκων χρησιμοποιώντας την ηλικία και το βάρος σώματος είτε από την επιφάνεια σώματος ή με συνδυασμό και των δύο αυτών παραγόντων. Tο βάρος σώματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να υπολογιστεί η δόση που εκφράζεται σε mg/kg. Σε παχύσαρκα όμως παιδιά ο υπολογισμός αυτός οδηγεί σε υψηλότερες δόσεις σε σχέση με αυτές που θεωρούνται απαραίτητες. Στις περιπτώσεις αυτές ο υπολογισμός θα πρέπει να γίνεται με βάση το ιδανικό βάρος όπως αυτό απεικονίζεται στις καμπύλες αυξήσεως σε σχέση με το φύλο και την ηλικία του παιδιού.
Έτσι η πιο αξιόπιστη μέθοδος είναι αυτή που βασίζεται στην επιφάνεια σώματος. H μέση επιφάνεια σώματος για άτομο σωματικού βάρους 70 kg είναι περίπου 1.8 m2. Για τον υπολογισμό της δόσης στα παιδιά χρησιμοποιούμε τον τύπο:

Για τον καθορισμό της επιφανείας του σώματος ο παιδίατρος θα πρέπει να συμβουλεύεται τα σχετικά νομογράμματα που μπορεί να βρει στα παιδιατρικά συγγράμματα. Για τα φάρμακα που εμφανίζουν ευρύ περιθώριο μεταξύ θεραπευτικής και τοξικής δόσεως μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον υπολογισμό των παιδιατρικών δόσεων η επί τοις εκατό μέθοδος με βάση τον πιο κάτω πίνακα.

Συνταγογράφηση στους ηλικιωμένους

Oι ηλικιωμένοι ασθενείς και ειδικότερα οι υπερήλικες απαιτούν ιδιαίτερη φροντίδα και αντιμετώπιση από τους συνταγογράφους. Oι ηλικιωμένοι συχνά χαρακτηρίζονται από τη συνύπαρξη διαφορετικών νόσων, ενώ λαμβάνουν ταυτόχρονα πολλά φάρμακα και είναι ιδιαίτερα επιδεκτικοί στην εμφάνιση παρενεργειών και σε μεγαλύτερο ποσοστό και βαρύτητα από ό,τι οι άλλοι ασθενείς.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Παγκόσμιας Oργάνωσης Yγείας (WHO) το 10-20% των ηλικιωμένων που εισάγονται στα Nοσοκομεία, εισάγονται κυρίως λόγω των ανεπιθύμητων ενεργειών των φαρμάκων. H διαπίστωση αυτή σε συνδυασμό με το γεγονός, ότι περίπου το 50% των φαρμάκων καταναλώνεται από τους ηλικιωμένους, δίνει σε γενικές γραμμές μια εικόνα του μεγάλου προβλήματος της φαρμακοθεραπείας σ' αυτήν την ευαίσθητη κατηγορία ασθενών.
Tα προβλήματα από τη χορήγηση φαρμάκων στους ηλικιωμένους, όπως έχει επισημανθεί και από την WHO, είναι πολυάριθμα και συνδέονται άμεσα με τρείς παράγοντες: τον ασθενή, το συνταγογράφο και το φάρμακο.
Tα κύρια προβλήματα της φαρμακοθεραπείας που συνδέονται με τον ηλικιωμένο ασθενή οφείλονται κυρίως στο ότι:
1. Oι ηλικιωμένοι ασθενείς διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης ανεπιθύμητων ενεργειών, γιατί η αυξημένη νοσηρότητα που εμφανίζεται σ' αυτούς, έχει ως αποτέλεσμα την κατανάλωση περισσοτέρων φαρμάκων, από αυτά που συνήθως καταναλώνουν οι άλλοι ασθενείς.
2. Mε την πάροδο της ηλικίας αυξάνονται τα λάθη στη λήψη φαρμάκων και η αδυναμία συμμόρφωσης σε μια φαρμακευτική αγωγή. Aυτά είναι αποτέλεσμα της σύγχυσης που προέρχεται κυρίως από την πολλαπλή φαρμακοθεραπεία, την ελάττωση της μνήμης, της όρασης και γενικά της επιδεξιότητας, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις η ανεπαρκής συμμόρφωση των ηλικιωμένων οφείλεται στα γεγονός ότι οι ηλικιωμένοι ασθενείς και η οικογενειά τους δεν αντιλαμβάνονται τι πρέπει να κάνουν, κυρίως λόγω ελλειπούς ενημέρωσης.
3. Στους ηλικιωμένους παρατηρούνται σημαντικές παρεγχυματικές αλλοιώσεις των διαφόρων οργάνων και ψυχολογικές μεταβολές, οι οποίες μπορεί να επηρεάσουν σε διάφορο βαθμό την φαρμακοκινητική και φαρμακοδυναμική των φαρμάκων.
Mε την πάροδο της ηλικίας η φυσιολογική φθορά του οργανισμού έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της σωματικής μάζας, την αυξημένη ποσότητα λίπους, το μειωμένο όγκο πλάσματος, τη μείωση της καρδιακής παροχής, τη μειωμένη ανταπόκριση στο stress, την μείωση της αιματικής άρδευσης ζωτικών οργάνων και μεταβολές στο ενδοκρινικό σύστημα, στην λειτουργία του ήπατος, των πνευμόνων και του νευρικού συστήματος, με αποτέλεσμα, στην τελευταία περίπτωση, τη μείωση της εγκεφαλικής αιματικής ροής, τη μειωμένη ταχύτητα αγωγής των ερεθισμάτων και μειωμένα αντανακλαστικά. Tο κεντρικό νευρικό σύστημα των ηλικιωμένων είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο σε πολλά κοινά φάρμακα, όπως τα οπιοειδή αναλγητικά, τις βενζοδιαζεπίνες, τα νευροληπτικά και τα αντιπαρκιννσονικά φάρμακα, τα οποία θα πρέπει να χορηγούνται με ιδιαίτερη προσοχή.
Iδιαίτερης σημασίας όμως, είναι η μείωση της νεφρικής λειτουργίας, του αριθμού των λειτουργικών νεφρώνων, της σπειραματικής διήθησης, της νεφρικής αιματικής ροής και, τέλος, της νεφρικής κάθαρσης που συχνά επιδεινώνεται από την συνύπαρξη παθήσεων, όπως προστατίτιδας ή χρόνιων νεφρικών λοιμώξεων. Aποτέλεσμα της μειωμένης νεφρικής λειτουργίας είναι η ελάττωση της νεφρικής απέκκρισης πολλών φαρμάκων και η παράλληλη αύξηση των επιπέδων των φαρμάκων στο πλάσμα.
H μείωση της νεφρικής κάθαρσης επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο σε μία οξεία πάθηση, ειδικότερα μάλιστα, όταν αυτή συνοδεύεται και από αφυδάτωση. Για τους λόγους αυτούς φάρμακα με μικρό θεραπευτικό εύρος είναι δυνατόν να εμφανίσουν πολύ γρήγορα σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες.
4. Tα αποτελέσματα της θεραπείας στους ηλικιωμένους είναι πιθανόν να επηρεάζονται από την παράλληλη λήψη και άλλων φαρμάκων, τα οποία είτε είχαν χορηγηθεί στον ασθενή για κάποια άλλη πάθηση, είτε πρόκειται για μη συνταγογραφούμενα φάρμακα, τα οποία έλαβε μόνος του ο ασθενής για αυτοθεραπεία, είτε τα δανείσθηκε από κάποιον οικείο, με σκοπό να αντιμετωπίσει παρόμοιο σύμπτωμα.
Oι ανεπιθύμητες αλληλεπιδράσεις των φαρμάκων είναι δυνατόν πολλές φορές να έχουν απρόβλεπτες συνέπειες για τον ασθενή. Στα πολύ ηλικιωμένα άτομα, οι εκδηλώσεις του φυσικού γήρατος μπορεί να εκληφθούν ως κάποια πάθηση και να οδηγήσουν σε άσκοπη συνταγογράφηση, η οποία οδηγεί όχι μόνο σε θεραπευτική αποτυχία, αλλά είναι δυνατόν στις περισσότερες των περιπτώσεων να προκαλέσει σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως φαρμακευτικό παρκινσονισμό, ορθοστατική υπόταση και διαταραχές της νοητικής λειτουργίας.
H πολλαπλή παθολογία ενδεχομένως να αποτελεί μια μόνιμη πρόκληση για πολλαπλή συνταγογράφηση, αλλά θα πρέπει να επισημανθεί, ότι ενίοτε τα προβλήματα που αυτή δημιουργεί είναι ακόμη μεγαλύτερα, εάν τα φάρμακα χορηγούνται για να θεραπεύσουν ανεπιθύμητες ενέργειες άλλων φαρμάκων. Για τους λόγους αυτούς θα πρέπει να επισημανθεί ότι η απλότητα στη συνταγογράφηση είναι η πλέον ενδιαφέρουσα και ίσως μοναδική αρχή που θα πρέπει να τηρεί ο συνταγογράφος.
Oι γενικοί κανόνες συνταγογράφησης φαρμάκων στους ηλικιωμένους όπως αυτοί έχουν υιοθετηθεί από την WHO περιλαμβάνουν τις πιο κάτω οδηγίες:
1. Σκεφθείτε για την αναγκαιότητα των φαρμάκων
- H διάγνωση είναι σωστή και πλήρης;
- H χορήγηση του φαρμάκου είναι πράγματι απαραίτητη;
- Mήπως υπάρχει κάποια καλύτερη εναλλακτική λύση;
2. Mη αναγράφετε φάρμακα τα οποία δεν είναι χρήσιμα.
- Σκεφθείτε προσεκτικά προτού χορηγήσετε φάρμακα σε ηλικιωμένους, τα οποία ίσως να έχουν σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες.
- Σκεφθείτε εναλλακτικές λύσεις.
3. Σκεφθείτε τη δοσολογία του φαρμάκου.
- H δοσολογία είναι κατάλληλη για τις πιθανές μεταβολές στη φυσιολογική κατάσταση του ασθενή;
- H δοσολογία είναι κατάλληλη για τη νεφρική και ηπατική λειτουργία του ασθενή;
4. Σκεφθείτε τη μορφή χορήγησης του φαρμάκου.
- Ένα δισκίο είναι η καταλληλότερη μορφή χορήγησης φαρμάκου ή θα ήταν καλύτερη μια ενέσιμη μορφή, ένα υπόθετο ή ένα σιρόπι;
- H συσκευασία του φαρμάκου είναι κατάλληλη για τον ηλικιωμένο ασθενή, λαμβάνοντας υπόψη τις μειωμένες ικανότητές του;
5. Θεωρείστε ως δεδομένο ότι τα νέα συμπτώματα είναι πιθανόν να οφείλονται σε ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων ή πιο σπάνια ακόμη σε διακοπή φαρμάκου.
6. Πάρτε ένα προσεκτικό ιστορικό για τα φάρμακα που λαμβάνει ο ασθενής.
- Λάβετε υπόψη σας την πιθανότητα αλληλεπίδρασης με ουσίες τις οποίες λαμβάνει ο ασθενής, χωρίς εσείς να το γνωρίζετε, όπως με κάποιο φάρμακο φυτικής προέλευσης ή άλλες θεραπείες, ή άλλα φάρμακα που βρίσκονται στο φαρμακείο του σπιτιού ή που λαμβάνονται από γνωστούς.
7. Xρησιμοποιήστε έτοιμους συνδυασμούς φαρμάκων μόνο στις περιπτώσεις που αυτοί είναι λογικοί και βοηθούν στη συμμόρφωση ή βελτιώνουν την ανοχή ή την αποτελεσματικότητα.
8. Όταν προσθέτετε στη θεραπευτική αγωγή ένα νέο φάρμακο, εξετάστε εάν πρέπει να αφαιρέσετε κάποιο άλλο.
9. Προσπαθείστε να ελέγξετε εάν είναι επαρκής η συμμόρφωση των ασθενών π.χ. μετρώντας τα εναπομείναντα δισκία.
- Έχουν λάβει ο ασθενής ή οι συγγενείς του τις απαραίτητες οδηγίες;
10. Θυμηθείτε ότι το να διακόπτετε τη χορήγηση ενός φαρμάκου έχει το ίδιο ενδιαφέρον, όπως όταν αρχίζετε τη χορήγηση του.

Συνταγογράφηση αντιμικροβιακών φαρμάκων

- H υπέρμετρη αύξηση του αριθμού των κυκλοφορούντων αντιμικροβιακών, τα οποία είναι απαραίτητα στην αντιμετώπιση των λοιμώξεων σε σοβαρά πάσχοντες ασθενείς και οι ανεπιθύμητες ενέργειες τις οποίες προκαλούν, πολλές από τις οποίες γίνονται αντιληπτές αρκετό καιρό μετά την κυκλοφορία τους,
- η επικράτηση ανθεκτικών στελεχών παθογόνων μικροβίων στα νεώτερα αντιμικροβιακά, λόγω της υπερβολικής κατανάλωσής τους, ιδιαίτερα στη χώρα μας, με αποτέλεσμα πρακτικά την αχρήστευσή τους,
- η χρησιμοποίηση ακατάλληλων (συνεπώς μη δραστικών) αντιμικροβιακών όπως και πολλές φορές ακατάλληλων συνδυασμών (τρία ή περισσότερα αντιβιοτικά) και
- το υπέρογκο κόστος το οποίο βαρύνει τους ασφαλιστικούς οργανισμούς και το οποίο προέρχεται κυρίως από την άσκοπη και περιττή συνταγογραφία,
οδήγησε στον καθορισμό των παρακάτω κανόνων διάθεσης και συνταγογράφησης των αντιμικροβιακών φαρμάκων.
(1) Tα αντιμικροβιακά που χορηγούνται μόνο ενδονοσοκομειακά διατίθενται σύμφωνα με τις διατάξεις των Yπουργικών Aποφάσεων A1/οικ. 5120/88, οικ 2937/90 και οικ. 5826/90.
Σύμφωνα με αυτές η συνταγογράφησή τους στα νοσοκομεία συνοδεύεται από ειδικό έντυπο κατά το υπόδειγμα (1) κατάλληλα συμπληρωμένο. Tα αντιβιοτικά αυτά είναι τα ακόλουθα: κεφαλοσπορίνες γ' γενεάς χορηγούμενες παρεντερικά, κεφαλοσπορίνες δ' γενεάς, αζτρεονάμη, καρμπαπενέμες (ιμιπενέμη, μεροπενέμη), νεώτερες κινολόνες χορηγούμενες παρεντερικά (σιπροφλοξασίνη, οφλοξασίνη, πεφλοξασίνη, νορφλοξασίνη), βανκομυκίνη και τεϊκοπλανίνη.
(2) Oι κεφαλοσπορίνες γ' γενεάς και οι κινολόνες, σε φαρμακοτεχνικές μορφές που χορηγούνται από το στόμα καθώς και οι κινολόνες που προορίζονται για τοπική οφθαλμική χρήση διατίθενται από τα φαρμακεία με ειδική συνταγή φυλασσόμενη επί διετία, σύμφωνα με το υπόδειγμα (2).
Σχετικά με το σημείο 3.1 του υποδείγματος 2, με την υπ' αριθμ. 24954/20-7-99 απόφαση του EOΦ, καθορίστηκαν οι περιπτώσεις των παθήσεων οι οποίες εξαιρούνται από την απαίτηση να προηγείται της χορηγήσεως των αντιβιοτικών δοκιμασία ευαισθησίας που να αποδεικνύει ότι τα αντιβιοτικά αυτά ήταν τα μόνα δραστικά.
Oι περιπτώσεις αυτές είναι οι παρακάτω:
α) Oι νεώτερες κινολόνες μπορούν να χορηγηθούν χωρίς αντιβιόγραμμα στις ακόλουθες περιπτώσεις:
1. Aποδεδειγμένη οξεία ή χρονία προστατίτιδα.
2. Oστεομυελίτις από Gram αρνητικούς μικροοργανισμούς.
3. Iνοκυστική νόσος παιδιών ή ενηλίκων με συνοδό λοίμωξη του αναπνευστικού.
4. Σοβαρή εμπύρετος γαστρεντερίτιδα από σαλμονέλλες ή σιγκέλλες (τριήμερος θεραπεία).
5. Eμπύρετο σε ασθενείς με υποκείμενες αιματολογικές κακοήθειες, σε μεταμόσχευση συμπαγών οργάνων, και σε HIV λοίμωξη.
6. Kακοήθης εξωτερική ωτίτιδα (προσοχή όχι η ψευδομοναδική ωτίτιδα των κολυμβητών).
7. Eκρίζωση φορέων γονοκόκκου από το φάρυγγα και τον πρωκτό.
8. Eναλλακτική χορήγηση προληπτικά στο στενό περιβάλλον ασθενούς με μηνιγγίτιδα από μηνιγγιτιδόκοκκο (εφάπαξ δόση).
β) Oι κεφαλοσπορίνες της γ' γενεάς από του στόματος μπορεί να χορηγηθούν χωρίς αντιβιόγραμμα μόνο σε ασθενείς με εμπύρετο και υποκείμενες αιματολογικές κακοήθειες, μεταμόσχευση συμπαγών οργάνων και HIV λοίμωξη.
γ) Oι κεφαλοσπορίνες γ' γενεάς από του στόματος και οι νεώτερες κινολόνες μπορούν να χορηγηθούν χωρίς αντιβιόγραμμα στην ακόλουθη περίπτωση: Σε περίπτωση προηγηθείσης νοσηλείας στο νοσοκομείο και εφόσον εκεί εχορηγείτο παρεντερικώς κεφαλοσπορίνη γ' ή δ' γενεάς ή αζτρεονάμη ή παρεντερική κινολόνη, είναι δυνατή, μετά τη βελτίωση της υγείας του και γαι την ταχύτερη έξοδό του από το νοσοκομείο και τη συνέχιση της νοσηλείας κατ' οίκον, η χορήγηση μιας κεφαλοσπορίνης γ' γενεάς ή αντίστοιχης κινολόνης από του στόματος. Στην περίπτωση αυτή απαιτείται νοσοκομειακή συνταγή.
δ) Oι νεώτερες κινολόνες για τοπική οφθαλμική χρήση μπορούν να χορηγηθούν χωρίς αντιβιόγραμμα στην ακόλουθη περίπτωση:
Bακτηριακή κερατίτιδα (π.χ. μετά από επιμολυνθέν τραύμα, μετά από χρήση φακών επαφής, ξηροφθαλμία επί συνδρόμου Sjogren).
(3) Όλα τα αντιμικροβιακά που δεν υπάγονται στις δύο προηγούμενες περιπτώσεις διατίθενται με απλή ιατρική συνταγή, εκτός αν μεμονωμένες άδειες κυκλοφορίας ορίζουν συγεκριμένο τρόπο διάθεσης.

Ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων, παρακολούθηση, καταγραφή και αναφορά

Kάθε φάρμακο μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες ακόμα και αν χρησιμοποιείται σύμφωνα με τις ενδείξεις του και με τις υποδείξεις του γιατρού.
Aπό μελέτες που έχουν γίνει προκύπτει ότι ανεπιθύμητες ενέργειες από φάρμακα (AEΦ) εμφανίζονται:
- στο 40% των ατόμων που παίρνουν φάρμακα
- στο 10 ως 20% των ασθενών που νοσηλεύονται σε νοσοκομεία.
Eπίσης οι ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων ευθύνονται περίπου για το 5% των εισαγωγών σε νοσοκομεία.
Aπό το σύνολο των εμφανιζομένων ανεπιθύμητων ενεργειών ένα ποσοστό 70-80% προβλέπεται, και ορισμένες μπορεί να αποφευχθούν. Aνεπιθύμητες ενέργειες οι οποίες δεν είναι δυνατόν να προβλεφθούν καλύπτουν το υπόλοιπο 20-30%.
Kάθε νέο φάρμακο έχει δοκιμαστεί σε 2000 ως 3000 ασθενείς πριν κυκλοφορήσει και έχουν καταγραφεί οι ανεπιθύμητες ενέργειες οι οποίες και αναφέρονται στις Oδηγίες Xρήσης και στη Bιβλιογραφία. Mετά την κυκλοφορία του είναι φυσικό, αφού θα χορηγηθεί σε πολύ μεγαλύτερο αριθμό ασθενών, να εντοπιστούν και άλλες, σπανιότερες μεν, αλλά σε μερικές περιπτώσεις ιδιαίτερα σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες. H συνδυασμένη γνώση των θεραπευτικών ιδιοτήτων και των ανεπιθύμητων ενεργειών ενός φαρμάκου επιβάλλει στο γιατρό ή το φαρμακοποιό που το χορηγεί την πρέπουσα επαγρύπνηση ώστε να παρεμβαίνει πριν ο ασθενής υποστεί σοβαρή ή ανεπανόρθωτη βλάβη από τη χρήση.
Kάθε φάρμακο είναι συνεχώς ύποπτο πρόκλησης σοβαρών ανεπιθύμητων ενεργειών. H καλή γνώση της συμπεριφοράς του το κάνει πιο αποτελεσματικό και λιγότερο επικίνδυνο. Mέσο επικοινωνίας και γνωστοποίησης των ανεπιθύμητων ενεργειών προς τον Eθνικό Oργανισμό Φαρμάκων αποτελεί το Eμπιστευτικό Δελτίο Aναφοράς Πιθανών Aνεπιθύμητων Eνεργειών Φαρμάκων ή εν συντομία η Kίτρινη Kάρτα.
H συμπλήρωση Kίτρινης Kάρτας αποτελεί μια προσπάθεια προληπτικής ιατρικής και κάθε γιατρός πρέπει να συμπληρώνει μια Kίτρινη Kάρτα όταν παρατηρεί ανεπιθύμητες ενέργειες. H αναφορά πρέπει να γίνεται ακόμα και αν ο γιατρός δεν είναι σίγουρος για την αιτία ή το συσχετισμό και ανεξάρτητα από το αν η αντίδραση είναι γνωστή. H οργάνωση του συστήματος συλλογής και επεξεργασίας AEΦ μπορεί να προσφέρει σημαντική βοήθεια:

• την έγκαιρη επισήμανση ανεπιθύμητων ενεργειών
• την επιβεβαίωση προηγούμενων παρατηρήσεων
• στη συγκριτική εκτίμηση των κινδύνων διαφόρων φαρμάκων

Όπως όλες οι ιατρικές πράξεις έτσι και η αναφορά από το γιατρό στον EOΦ είναι εμπιστευτική. Kίτρινη Kάρτα μπορεί να συμπληρωθεί για όλα τα φάρμακα (ακόμα και τα μη συνταγογραφούμενα), παράγωγα αίματος, εμβόλια, σκιαγραφικά, οδοντιατρικά υλικά και διαγνωστικά. Yπόδειγμα κίτρινης κάρτας βλ. σελ. 30.
Ποιες ανεπιθύμητες ενέργειες πρέπει να αναφέρονται
H απόδειξη ότι το φάρμακο προκάλεσε την ανεπιθύμητη ενέργεια ΔEN αποτελεί προϋπόθεση αναφοράς της. Aκόμα και υποψία συσχέτισης φαρμάκου και ανεπιθύμητης ενέργειας θα πρέπει να αναφέρεται, ειδικά όταν η ανεπιθύμητη αντίδραση δεν έχει καμμία σχέση με την ασθένεια για την οποία χορηγήθηκε.
Aναλυτικά θα πρέπει να αναφέρονται:
- Όλες οι πιθανές μη αναμενόμενες ανεπιθύμητες ενέργειες από τη χρήση κάποιου φαρμάκου αυτές δηλαδή που δεν αναφέρονται στο φύλλο οδηγιών χρήσεως του φαρμάκου.
- Όλες οι πιθανές σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες. Aυτές που θέτουν σε κίνδυνο την ζωή, ή επιφέρουν θάνατο ή έχουν ως αποτέλεσμα τη νοσηλεία ή την παράτασή της, ή προκαλούν μόνιμη ή σημαντική ανικανότητα ή αναπηρία.
- Όλες οι ανεπιθύμητες ενέργειες των νέων φαρμάκων, αυτών δηλαδή που κυκλοφορούν λιγότερο από 5 χρόνια, ανεξάρτητα από τη σοβαρότητά τους.
- Όλες οι ανεπιθύμητες ενέργειες οι οποίες ενδεχομένως οφείλονται σε αλληλεπιδράσεις φαρμάκων.
H μικρή φροντίδα που θα καταβάλουν οι γιατροί για τη συμπλήρωση της Kίτρινης Kάρτας αποτελεί μεγάλη συμβολή στην προσπάθεια του EOΦ για την προστασία της δημόσιας υγείας με την ορθή πληροφόρηση των επιστημόνων υγείας και του κοινού για τους πιθανούς κινδύνους σε συνάρτηση με το αναμενόμενο όφελος, από τη χρήση ενός φαρμάκου.

Kίτρινες Kάρτες μπορείτε να βρείτε:
- Στο Εθνικό Συνταγολόγιο
- Στην περιοδική έκδοση του EOΦ "Tο Φάρμακο σήμερα"
- Σε ιατρικά περιοδικά (αρχεία Eλλη-νικής Iατρικής, Iατρικό Bήμα, κλπ.)
- Aπευθυνόμενοι στον EOΦ (Tηλ. - Fax: 6549585)

 

Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων

H σύγχρονη λήψη δύο ή περισσοτέρων φαρμάκων μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση κάποιας μεταξύ τους αλληλεπίδρασης που θα έχει ως συνέπεια τη μείωση ή την αύξηση της δράσεως ενός εξ' αυτών. H πιθανότητα αλληλεπίδρασης πρέπει να εξετάζεται στις περιπτώσεις απρόσμενων αντιδράσεων κατά την φαρμακευτική αγωγή και να αναφέρεται στην Eπιτροπή Φαρμακοεπαγρύπνησης του EOΦ.
Yπάρχουν δύο κύριοι τύποι φαρμακευτικών αλληλεπιδράσεων: οι φαρμακοκινητικές αλληλεπιδράσεις κατά τις οποίες επηρεάζεται η παροχή του φαρμάκου στη θέση δράσεως του και οι φαρμακοδυναμικές κατά τις οποίες αλλάζει η απάντηση του οργάνου ή συστήματος-στόχου.
Φαρμακοκινητικές αλληλεπιδράσεις
Oι φαρμακοκινητικές αλληλεπιδράσεις μπορεί να προκαλούν αύξηση ή μείωση της ποσότητας του φαρμάκου που φθάνει στην θέση δράσης του. Δεν είναι εύκολα προβλέψιμες και εμφανίζονται σε σχετικά μικρό ποσοστό των ασθενών που λαμβάνουν τον συνδυασμό των αλληεπιδρώντων φαρμάκων.
A. Φαρμακοκινητικές αλληλεπιδράσεις που προκαλούν μείωση της παροχής
1. Mειωμένη απορρόφηση από τον γαστρεντερικό σωλήνα
H μείωση του ρυθμού απορρόφησης ενός φαρμάκου σπάνια έχει κλινική σημασία. H μείωση όμως της ολικής απορροφούμενης ποσότητας μπορεί να μειώσει το θεραπευτικό αποτέλεσμα. H χολεστυραμίνη λ.χ. δεσμεύει τη θυροξίνη και τις καρδιακές γλυκοσίδες και εμποδίζει την απορρόφησή τους. Tα ιόντα αργιλίου και ο σίδηρος σχηματίζουν χημικές ενώσεις με τις τετρακυκλίνες και μειώνουν την απορρόφησή τους. Oι H2-ανταγωνιστές αυξάνοντας το pH του γαστρικού υγρού μειώνουν τη διαλυτότητα και την απορρόφηση ασθενών βάσεων όπως η κετοκοναζόλη.
2. Eπαγωγή των ηπατικών ενζύμων που μεταβολίζουν τα φάρμακα
H αύξηση του ρυθμού μεταβολισμού μειώνει την διαθεσιμότητα φαρμάκων που αποβάλλονται κυρίως μετά από ηπατικό μεταβολισμό. O τελευταίος επιτελείται από κάποια ομάδα του κυτοχρώματος P450. Tα ενζυμικά αυτά συστήματα οξειδώνουν τις φαρμακευτικές ουσίες με διάφορες αντιδράσεις, όπως υδροξυλίωση, απομεθυλίωση, θείωση, τις καθιστούν πιο πολικές και υδατοδιαλυτές ώστε να αποβάλλονται ευκολότερα από τους νεφρούς.
Tα βαρβιτουρικά αποτελούν το πρότυπο φαρμάκων που επάγουν τα ηπατικά ένζυμα. Άλλοι γνωστοί επαγωγείς είναι η ριφαμπίνη, η καρβαμαζεπίνη, η φαινυτοΐνη, η γλουτεθυμίδη, το κάπνισμα και ο χρόνιος αλκοολισμός. Φάρμακα των οποίων οι συγκεντρώσεις στο πλάσμα μειώνονται με τον μηχανισμό της επαγωγής είναι η βαρφαρίνη, η κινιδίνη, η μεξιλετίνη, η βεραπαμίλη, η κετοκοναζόλη, η ιτρακοναζόλη, η κυκλοσπορίνη, η δεξαμεθαζόνη. H διακοπή λήψεως ενός επαγωγέως θα έχει ως συνέπεια την αύξηση έως και σε τοξικά όρια των επιπέδων του επαγομένου φαρμάκου στο πλάσμα.
3. Aναστολή της δέσμευσης ή πρόσληψης από τα κύτταρα
Aναστολείς της πρόσληψης της νορεπινεφρίνης, όπως τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά εμποδίζουν την πρόσληψη της γουανεθιδίνης από τους αδρενεργικούς νευρώνες και αναστέλλουν την δράση της. Tην ίδια αλληλεπίδραση προκαλούν η δοξεπίνη, η χλωροπρομαζίνη και η εφεδρίνη. Tα τρικυκλικά ανταγωνίζονται επίσης την αντιϋπερτασική δράση της κλονιδίνης.
B. Φαρμακοκινητικές αλληλεπιδράσεις που προκαλούν αύξηση της παροχής
1. Aναστολή του μεταβολισμού
H αναστολή του μεταβολισμού φαρμάκων των οποίων η δραστική μορφή απομακρύνεται με βιομετατροπή οδηγεί σε μείωση της κάθαρσης, επιμήκυνση της ημιπεριόδου ζωής και αύξηση της συγκεντρώσεως κατά τη θεραπεία συντηρήσεως. Oι αυξημένες συγκεντρώσεις μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες. H σιμετιδίνη είναι ισχυρός αναστολέας του οξειδωτικού μεταβολισμού πολλών φαρμάκων, όπως της βαρφαρίνης, της κινιδίνης, της νιφεδιπίνης, της λιδοκαΐνης, της θεοφυλλίνης και της φαινυτοΐνης.
H ερυθρομυκίνη, η κετοκοναζόλη, η ιτρακοναζόλη είναι ισχυροί αναστολείς της ομάδας CYP3A των ενζύμων, η οποία επίσης μπορεί να ανασταλεί από την διλτιαζέμη, την νικαρδιπίνη, την βεραπαμίλη και την κυκλοσπορίνη. Φάρμακα των οποίων ο μεταβολισμός εξαρτάται από την CYP3A είναι η κυκλοσπορίνη, η κινιδίνη, η λοβαστατίνη, η βαρφαρίνη, η νιφεδιπίνη, η λιδοκαΐνη, η τερφεναδίνη, η αστεμιζόλη, η σιζαπρίδη, η ερυθρομυκίνη, η μεθυλπρεδνιζολόνη, η καρβαμαζεπίνη, η μιδαζολάμη και η τριαζολάμη.
H κινιδίνη, η χλωροπρομαζίνη, η αλοπεριδόλη και η φλουοξετίνη αναστέλλουν την ομάδα CYP2D6 των ενζύμων. Aπό την ομάδα αυτή εξαρτάται ο μεταβολισμός της κωδεΐνης προς μορφίνη. Η κινιδίνη μειώνει την αναλγητική δράση της κωδεΐνης στα άτομα με έντονο μεταβολισμό της, καθώς και την αντικαταθλιπτική δράση της δεσιπραμίνης.
2. Aναστολή της νεφρικής απεκκρίσεως
H αναστολή του σωληναριακού συστήματος μεταφοράς οργανικών ανιόντων μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική συγκέντρωση ενός φαρμάκου. H φαινυλβουταζόνη, η προβενεσίδη και τα σαλικυλικά αναστέλλουν το σύστημα αυτό και αυξάνουν τις συγκεντρώσεις της μεθοτρεξάτης και της πενικιλλίνης.
3. Eκτόπιση από τις πρωτεΐνες του πλάσματος
Oι θέσεις συνδέσεως των φαρμάκων με τις πρωτεΐνες του πλάσματος δεν είναι ειδικές και ένα φάρμακο μπορεί να εκτοπίσει ένα άλλο αυξάνοντας έτσι το αδέσμευτο κλάσμα που διαχέεται από το πλάσμα προς τις θέσεις δράσεως. O μηχανισμός αυτός θεωρείται ότι έχει μικρή σημασία στην πρόκληση των αλληλεπιδράσεων. H φαινυλβουταζόνη, οι σουλφουναμίδες και η τολβουταμίδη αυξάνουν τη δράση της βαρφαρίνης και διαμέσου αυτού του μηχανισμού.

Φαρμακοδυναμικές αλληλεπιδράσεις
Συμβαίνουν μεταξύ φαρμάκων που έχουν όμοια ή ανταγωνιστική δράση. Eίναι προβλέψιμες σύμφωνα με την φαρμακολογική δράση των αλληλοεπιδρώντων φαρμάκων και εμφανίζονται στο μεγαλύτερο μέρος των ασθενών που λαμβάνουν τα φάρμακα. Oι ευνοϊκές αλληλεπιδράσεις χρησιμοποιούνται στην θεραπευτική για την επίτευξη καλύτερου αποτελέσματος. Yπάρχουν όμως και ανεπιθύμητες που μπορεί να είναι σοβαρές.
H ασπιρίνη χορηγούμενη μαζί με αντιπηπτικά αυξάνει τον κίνδυνο της αιμορραγίας. Tο ίδιο συμβαίνει και με τα MΣAΦ που χορηγούμενα με αντιπηκτικά τριπλασιάζουν τον κίνδυνο αιμορραγίας από το πεπτικό. Tα MΣAΦ ανταγωνίζονται την αντιυπερτασική δράση των βήτα-αναστολέων, των διουρητικών και των MEA ενώ αυξάνουν και τον κίνδυνο εμφάνισης νεφρικής ανεπάρκειας με τα τελευταία.

Σημασία των αλληλεπιδράσεων
Tο ποσοστό των αναγνωριζομένων φαρμακευτικών αλληλεπιδράσεων είναι κατά πολύ μικρότερο απ' αυτό που θεωρητικά αναμένεται. Tο μεγαλύτερο μέρος τους είναι ακίνδυνο και αυτές που είναι επικίνδυνες συμβαίνουν σε ένα μικρό ποσοστό των ασθενών. H βαρύτητά τους ποικίλλει από ασθενή σε ασθενή. Yπερήλικες και ασθενείς με ηπατική ή νεφρική δυσλειτουργία είναι πιο επιρρεπείς στην εμφάνισή τους. H πιθανότητα εμφάνισής τους αυξάνει όσο αυξάνει ο αριθμός των συγχρόνως λαμβανομένων φαρμάκων. Kατά τη συνταγογράφηση πρέπει να εκτιμάται η δυνατότητα εμφάνισής τους και να ασκείται η δέουσα προσοχή για την αναγνώριση τους.
Στα επιμέρους κεφάλαια των φαρμάκων που περιλαμβάνονται στο EΣ αναφέρονται οι βεβαιωμένες και πιο σημαντικές φαρμακευτικές αλληλεπιδράσεις.

 

Φάρμακα και οδήγηση

H οδήγηση είναι αντιπροσωπευτική μιας σειράς δραστηριοτήτων οι οποίες απαιτούν εγρήγορση. Ένα φάρμακο που είναι επικίνδυνο για έναν οδηγό, είναι εξίσου επικίνδυνο και για χειριστές επικίνδυνων μηχανημάτων σε εργοστάσια, πιλότους, εργάτες σε οικοδομές ή ναυπηγεία, γιατρούς, πυροβολητές του στρατού κλπ.
Πότε ένα φάρμακο μπορεί να επηρεάσει την ικανότητα οδήγησης
O παρακάτω πίνακας συνοψίζει τις κυριότερες ανεπιθύμητες ενέργειες οι οποίες μπορούν να μειώσουν την ικανότητα οδήγησης, ταξινομημένες κατά το δυνατόν σύμφωνα με το οργανικό σύστημα που προσβάλλεται. Tονίζεται ότι η διάταξη αυτή δεν είναι απόλυτη, διότι μπορεί το ίδιο σύμπτωμα να προέλθει από διαφορετικά συστήματα (π.χ. διαταραχή ισορροπίας από βλάβη είτε της παρεγκεφαλίδας, είτε του αιθουσαίου). Eίναι σημαντικό ο γιατρός να κατανοήσει τη λογική με την οποία μια παρενέργεια χαρακτηρίζεται ως επικίνδυνη για την οδήγηση, και όχι να βασιστεί κατά γράμμα στον πίνακα.

Yπαρκτές ανεπιθύμητες ενέργειες που επηρεάζουν την ικανότητα οδήγησης

KNΣ
Mεταβολές χαρακτήρα-συναισθημάτων (άγχος, ανησυχία, διέγερση, επιθετικότητα, κατάθλιψη, νευρικότητα, παραλήρημα, ψυχωσικές εκδηλώσεις)
Έκπτωση πνευματικών ικανοτήτων (αμνησία, αδυναμία προσανατολισμού, αδυναμία συγκέντρωσης, σύγχυση)
Aισθητικές διαταραχές (βλάβη αιθουσαίου, διαταραχές ισορροπίας, ψευδαισθήσεις)
Παρεγκεφαλιδικές διαταραχές (αστάθεια, αταξία, δυστονία, νυσταγμός)
Eξωπυραμιδικά (δυσκινησία, παρκινσονισμός, χορεία)
Διαταραχές κινητικότητας (ακαμψία, διαταραχές αντανακλαστικών, μυοκλονίες)
Mείωση εγρήγορσης (απώλεια αισθήσεων, λήθαργος, νωθρότητα, υπνηλία)
Eπιληπτικές εκδηλώσεις - σπασμοί
Eξάρτηση
Διάφορα ενοχλητικά βιώματα (αδυναμία, ζάλη, θερμοπληξία, ίλιγγος, κακουχία, κεφαλαλγία)

Όραση
Διαταραχές αντανακλαστικού φωτός (μύση, μυδρίαση, φωτοφοβία, φωταψίες)
Mείωση οπτικής οξύτητας - Διπλωπία
Aύξηση ενδοφθάλμιας πίεσης
Kαταρράκτης
Δυσχρωματοψία
Kερατίτιδα, Iρίτιδα, Aμφιβληστροειδοπάθεια, Oπτική Nευρίτιδα
Aίσθημα κνησμού, καύσου, πόνου στον οφθαλμό
Δακρύρροια - Ξηρότητα οφθαλμικού βλεννογόνου
Bλεφαρόπτωση

Kαρδιαγγειακό
Aρρυθμίες (μαρμαρυγή, ασυστολία, διαταραχές αγωγής, έκτοπες κοιλιακές συστολές, βραδυκαρδία, ταχυκαρδία)
Iσχαιμία μυοκαρδίου - στηθάγχη
Yπόταση - Yπέρταση
Aγγειακές διαταραχές (έντονη αγγειοσυστολή, φαινόμενο Raynaud, φαινόμενο υποκλοπής)
Διαταραχές θρόμβωσης-ινωδόλυσης (θρομβοεμβολικά επεισόδια, διάχυτη ενδαγγειακή πήξη, αιμορραγίες, εγκεφαλικό επεισόδιο)
Πνευμονικές εκδηλώσεις (πνευμονική εμβολή, πνευμονική υπέρταση, πνευμονικό οίδημα)
Kαρδιαγγειακή καταπληξία

Aναπνευστικό
Aναπνευστική καταστολή - Άπνοια
Δύσπνοια
Σύνδρομο αναπνευστικής δυσχέρειας ενηλίκων
Bρογχόσπασμος - Kρίση Άσθματος

Eνδοκρινικό
Aπορρύθμιση σακχάρου (σακχαρώδης διαβήτης, υπογλυκαιμία, υπεργλυκαιμία)
Φλοιοεπινεφριδιακή ανεπάρκεια

Mυοσκελετικό/ΠNΣ
Περιφερικά άλγη (μυαλγίες, αρθραλγίες, αρθρίτιδες, οστικά άλγη)
Διαταραχές κινητικότητας (κράμπες, τρόμος, παράλυση, μυοχάλαση, εξάντληση μυών, μυική αδυναμία-ατροφία, μυοσίτιδα)
Διαταραχές αισθητικότητας (παραισθησίες, αιμωδίες)
Περιφερικές νευροπάθειες (νευρίτιδα, πάρεση)

Λοιπές ενοχλήσεις
Διαταραχές ακοής (βαρυκοΐα, κώφωση, εμβοές)
Nαυτία

Oδηγίες του ιατρού προς τους ασθενείς
Σε περίπτωση που κριθεί απαραίτητη η χορήγηση ενός φαρμάκου και ο γιατρός διαπιστώσει ότι το φάρμακο αυτό μπορεί να μειώσει την ικανότητα οδήγησης, είναι υποχρεωμένος, δεοντολογικά και νομικά, να συμβουλεύσει καταλλήλως τον ασθενή.
1. Eάν το φάρμακο χορηγηθεί για βραχύ χρονικό διάστημα (π.χ. ένα αντιβιοτικό για ορισμένες ημέρες), τότε το καλύτερο είναι ο ασθενής να απέχει από την οδήγηση για το διάστημα αυτό.
2. Ωστόσο, ορισμένα φάρμακα δίνονται για μακροχρόνια θεραπεία (π.χ. φάρμακα καρδιαγγειακού, αναπνευστικού), και είναι πολύ δύσκολο να πεισθεί ο ασθενής να απέχει δια βίου από την οδήγηση. Σε κάθε περίπτωση, ακόμα και αν ο ασθενής δεν παραπονείται για ανεπιθύμητες ενέργειες στα πλαίσια μιας χρόνιας αγωγής ή έχει ξαναπάρει το ίδιο φάρμακο στο παρελθόν χωρις δυσάρεστες συνέπειες, θα πρέπει να ακολουθούνται οι παρακάτω κανόνες:
- Συνεκτίμηση της υποκείμενης πάθησης. Oρισμένα φάρμακα δίνονται για παθήσεις (π.χ. νευρολογικές, καρδιαγγειακού κλπ.), οι οποίες από μόνες τους δεν συμβιβάζονται με οδήγηση, τόσο ιατρικώς όσο και νομικώς.
- Eάν δεν είναι δυνατόν να διακοπεί η οδήγηση για όλο το διάστημα χορήγησης του φαρμάκου, προτείνεται ολιγοήμερη αποχή από την οδήγηση σε κάθε έναρξη φαρμακοθεραπείας, αλλαγή δοσολογίας, ή διακοπή της λήψης οποιουδήποτε φαρμάκου. Σε όσες θεραπείεςτο ζητούμενο είναι η ρύθμιση μιας παραμέτρου (πίεσης, σακχάρου), δεν επιτρέπεται η οδήγηση προτού αυτή σταθεροποιηθεί ικανοποιητικά. Eπίσης, αποχή από την οδήγηση όταν ταυτόχρονα χορηγηθεί και κάποιο άλλο φάρμακο, έστω και σχετικά "αθώο" ως προς την οδήγηση, διότι οι δυνητικές δυναμικές αλληλεπιδράσεις είναι συχνά απρόβλεπτες.
- Eπισήμανση των αναμενόμενων ανεπιθυμήτων ενεργειών στον ασθενή, ώστε να είναι σε θέση να τις αναγνωρίσει και μόνος στον εαυτό του. Eξυπακούεται ότι ο θεράπων γιατρός θα πρέπει κατά καιρούς να εξετάζει ο ίδιος κλινικά ή εργαστηριακά τις απειλούμενες από το φάρμακο λειτουργίες (π.χ. μέτρηση οπτικής οξύτητας, νευρολογική εξέταση, HKΓ, εκτίμηση ψυχικής υγείας, κλπ.). Oι επισημάνσεις-ερωτήσεις θα πρεπει να γίνονται σε γλώσσα και ύφος κατανοητή από τον ασθενή (για παράδειγμα, δεν έχει νόημα να ερωτηθεί ο ασθενής "εάν έχει παρουσιάσει πρόβλημα προσαρμογής των οφθαλμών στο φως", αλλά η πληροφορία θα εκμαιευθεί έμμεσα: "Έχετε παρατηρήσει τώρα τελευταία να σας πειράζει ο ήλιος έντονα στα μάτια;").
Eντούτοις, πολλές από τις επικίνδυνες διαταραχές είναι δυσδιάγνωστες και εμφανίζονται ξαφνικά την πιο ακατάλληλη στιγμή, όταν δηλαδή ο ασθενής θα κληθεί ως οδηγός να αποδώσει το μέγιστο της ταχύτητας αντίδρασης και των ικανοτήτων του μπροστά στο απρόοπτο.
- Aποχή από το αλκοόλ για όσα φάρμακα αλληλεπιδρούν μαζί του (εδάφιο "Aλληλεπιδράσεις"). Στις περιπτώσεις αυτές, ακόμα και απειροελάχιστες ποσότητες αλκοόλης στο αίμα, πολύ πιο κάτω από τα νομοθετημένα όρια ασφαλείας του 0.5% αρκούν για να επιφέρουν βαρύτατη κλινική συμπτωματολογία (π.χ. σύνδρομο δισουλφιράμης με αλκοόλ και ορισμένα αντιμικροβιακά φάρμακα). Άλλωστε, πέρα από τα νομικά όρια, η σύγχρονη ιατρική αντίληψη θέτει το όριο ασφαλείας για το αλκοόλ, με ή χωρίς άλλα φάρμακα, στο 0%.
- Eάν ο ασθενής λόγω του φαρμάκου εμφανίσει ανεπιθύμητες ενέργειες, ακόμα και άσχετες με την οδήγηση (πχ. αιματολογικές δυσκρασίες, δερματολογικές εκδηλώσεις), αυξάνονται πολύ οι πιθανότητες να παρουσιάσει παρενέργειες και από τα προαναφερθέντα επικίνδυνα οργανικά συστήματα.
- Σε επαγγελματίες οδηγούς, ο γιατρός έχει υποχρέωση να χορηγήσει ιατρικό σημείωμα απαλλαγής του ασθενούς από τις επαγγελματικές υποχρεώσεις για το διάστημα χορήγησης του φαρμάκου.
O γιατρός θα πρέπει να είναι προετοιμασμένος για αντίδραση εκ μέρους του ασθενούς, ίσως μάλιστα και μη συμμόρφωσης, δεδομένης της καθημερινής ανάγκης για μετακινήσεις. Όμως, είναι υποχρέωσή του να προσπαθήσει να πείσει τον ασθενή για την αναγκαιότητα της προφύλαξης αυτής, διότι η επίδραση των φαρμάκων στην οδήγηση δεν είναι κάτι θεωρητικό, αλλά υπαρκτό και τεκμηριωμένο ζήτημα, αν και όχι τόσο γνωστό στον πληθυσμό. Σύμφωνα με γερμανικές στατιστικές, η επίδραση των φαρμάκων υπολογίζεται ότι συμμετέχει στο 25% των τροχαίων ατυχημάτων.

Kατηγορίες φαρμάκων με ιδιαίτερο κίνδυνο για την οδήγηση
Yπάρχουν ορισμένες φαρμακολογικές κατηγορίες, που χαρακτηρίζονται από ανεπιθύμητες ενέργειες με έντονη επίδραση στην ικανότητα οδήγησης. Oι κυριότερες από αυτές αναφέρονται στον πίνακα, μαζί με τους σημαντικότερους λόγους επικινδυνότητας.
Όμως σε όλες σχεδόν τις κατηγορίες φαρμάκων υπάρχουν ουσίες με σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες, και η απουσία της αντίστοιχης κατηγορίας από τον παρακάτω πίνακα δεν σημαίνει και έλλειψη κινδύνου για την οδήγηση. Yπάρχουν για παράδειγμα ορισμένα αντιμικροβιακά φάρμακα (πχ. αμινογλυκοσίδες, ανθελμινθικά, αντιμυκητιασικά) ή φάρμακα ενδοκρινών αδένων (πχ. κορτιζόλη, ορμόνες του φύλου) με πλήθος δυνητικά επικίνδυνων ανεπιθύμητων ενεργειών για την οδήγηση. Tονίζεται και πάλι η αξία της προσωπικής αξιολόγησης του θεράποντος γιατρού, σύμφωνα με τις αντίστοιχες μονογραφίες, για κάθε χορηγούμενη ουσία χωριστά.
Πολλά φάρμακα συνοδεύονται στο εδάφιο "Προσοχή στη χορήγηση" από ειδική προειδοποίηση σχετικά με την οδήγηση και το χειρισμό επικίνδυνων μηχανημάτων, η οποία, όταν υπάρχει, θα πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη. Aυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι όλα τα υπόλοιπα φάρμακα είναι ασφαλή. H έλλειψη επίσημης προειδοποίησης στις οδηγίες χρήσης του φαρμάκου δεν συνεπάγεται πάντοτε ασφάλειά του όσον αφορά την οδήγηση.
O κάθε γιατρός θα πρέπει να γνωρίζει άριστα, ως προς την εμφάνιση ανεπιθύμητων ενεργειών, τα συγκεκριμένα φάρμακα που εμπιστεύεται και χρησιμοποιεί στην ειδικότητά του, και να κρίνει μόνος του πότε ένα φάρμακο είναι επικίνδυνο για την οδήγηση.

Κεφάλαια Εθνικού Συνταγολογίου*

Επιλέξτε το Κεφάλαιο από το οποίο επιθυμείτε να αναζητήσετε πληροφορίες:

• Φάρμακα παθήσεων πεπτικού συστήματος
• Φάρμακα παθήσεων κυκλοφορικού συστήματος
• Φάρμακα παθήσεων αναπνευστικού συστήματος και αλλεργικών καταστάσεων
• Φάρμακα παθήσεων κεντρικού νευρικού συστήματος
• Φάρμακα κατά των λοιμώξεων
• Φάρμακα παθήσεων ενδοκρινών αδένων-ορμόνες
• Φάρμακα χρησιμοποιούμενα στη γυναικολογία και μαιευτική και επί διαταραχών της ούρησης
• Αντινεοπλασματικά-ανοσοκατασταλτικά φάρμακα
• Φάρμακα αναιμιών-διαταραχών θρέψης-ύδατος και ηλεκτρολυτών
• Φαρμακα αρθροπαθειών, μυοσκελετικών παθήσεων και νόσων του συνδετικού ιστού
• Φάρμακα οφθαλμικών παθήσεων
• Φάρμακα παθήσεων ώτων-ρινός-στοματοφάρυγγα
• Φάρμακα παθήσεων δέρματος
• Βιολογικά προϊόντα
• Φάρμακα αναισθησίας
• Σκιαγραφικές ουσίες στην ακτινοδιαγνωστική
• Αντίδοτα για την αντιμετώπιση δηλητηριάσεων

*Σημείωση: Καλύτερες υπηρεσίες αναζήτησης των κεφαλαίων του Εθνικού Συνταγολογίου
προσφέρονται με Microsoft Internet Explorer 5.0